Zitten als arbeidsrisico: feiten en fabels

Het werd wel eens tijd voor een genuanceerd verhaal over de gevaren van zitten voor de mens. In de media is deze nuance namelijk vaak zoek. Kreten als “zitten is dodelijk” of “zitten is het nieuwe roken” geven een wel erg negatieve draai aan deze alledaagse activiteit. Alternatieven voor zittend werken worden gepresenteerd als ultiem doel. De bijbehorende producten als heilige graal. Maar wat is er eigenlijk wetenschappelijk bekend over de risico’s van zitten? En welke oplossingen zouden wel of niet werken? Wat zijn de feiten en fabels over zitten als arbeidsrisico?

Dianne Commissaris

Op 8 oktober 2015 organiseerde BMA Ergonomics samen met Energy Lab het symposium “Active body & mind @ work”. Een mooi podium om de zin en onzin over de risico’s van zitten te presenteren. Daarvoor heeft BMA o.a. dr. Dianne Commissaris gevraagd een lezing te verzorgen. Zij heeft jarenlange ervaring met het thema zittend werk. Bij TNO is ze betrokken geweest bij fundamenteel onderzoek om slimme stoelen te maken die helpen om beter te zitten. Dit is een basis geweest voor de ontwikkeling en introductie van de Axia Smart Chair. Tegenwoordig onderzoekt Dianne de voordelen van dynamisch werken. Minder zitten, maar wel een productieve en gezonde werkstijl.

Vijf stellingen

Op het symposium waren 125 deelnemers met achtergronden in bijvoorbeeld facilitair, arbo en HR aanwezig. Ze gebruikten een speciale app voor het beantwoorden van stellingen. Dianne had 5 stellingen die de deelnemers vooraf hebben ingevuld. In de presentatie werden vervolgens de feiten uit de wetenschap op een rijtje gezet. De tijd ontbrak helaas om te zien met welke mening de deelnemers startten. Hoe sterk is men al beïnvloed door feiten of fabels? Het leek ons een goed idee om de meningen van de deelnemers alsnog te delen in dit bericht. Dianne geeft bij de stellingen een toelichting. De stellingen en antwoorden waren:

Hoeveel zitten?

We hebben de gasten op het symposium voorafgaand gevraagd hoeveel tijd ze zelf zitten op een dag en wat de langste periode is dat ze aaneengesloten zitten op kantoor.

Figuur 1.1

Ongeveer 70% van hen zegt minder dan 8 uur per dag te zitten. Een kwart van de aanwezigen denkt 8 tot 10 uur te zitten. Zo’n 5% zelfs meer dan 10 uur per dag. Toch is het waarschijnlijk dat de meesten hun zittijd onderschatten. En wat met het voetbal even niet wil lukken, is wel het geval met zitten. Nederlanders blijken Europees Kampioen met gemiddeld 7 uur totale zittijd op een dag (Bennie e.a., 2013). Overigens zijn we toch ook het meest sportief actief (Hallal e.a., 2012), maar of dat genoeg is om gezondheidsrisico’s door zitten tegen te gaan? U zult het zo weten.

Bij de vraag hoe lang men op kantoor wel eens aaneengesloten zit, zegt 30% dat minder dan een uur te doen. Bijna 40% zit 1 tot 2 uur zonder pauzes en 30% langer dan 2 uur, waarvan een enkeling zelfs langer dan 4 uur blijft zitten. Maar in hoeverre is dat zitten zonder onderbrekingen ongezond?

Zitten is killing?

De laatste jaren is er veel onderzoek verschenen naar de effecten van langdurig zitten op de gezondheid van de mens. Waar vroeger vooral de nadruk op klachten van het houdings- en bewegingsapparaat lag (bijvoorbeeld klachten aan rug, nek, schouders, armen, handen etc.) is de aandacht nu verlegd naar de algehele gezondheid. In de zaal had 60% het idee dat mensen die langer zitten op het werk gemiddeld eerder doodgaan.

Op groepsniveau is te stellen dat meer zittijd per dag samenhangt met een hogere kans op gezondheidsklachten als diabetes type 2 en hart- en vaatziekten (Wilmot e.a., 2012). Ook is in meerdere studies aangetoond dat mensen die langer zitten (meer dan 11 uur per dag) gemiddeld een grotere kans hebben op vroegtijdig overlijden dan mensen die minder zitten (minder dan 4 uur per dag) (o.a. van der Ploeg e.a., 2012). De grootste boosdoener lijkt TV kijken te zijn met computergebruik op de tweede plek ….. Daarmee is dus niet zozeer de stoel het probleem maar de activiteit die men zittend uitvoert. Wetenschappers vragen dan ook aandacht voor de gevolgen van dit sedentaire gedrag waarbij mensen overwegend zitten in plaats van (licht of matig intensief) actief te zijn. Paper Hendriksen et all 2013

De precieze mechanismes zijn echter nog niet goed bekend. Gaat het alleen om de totale duur of is de timing en duur van onderbrekingen belangrijker?  Kortom het is te kort door de bocht om te stellen dat langdurig zitten op het werk zonder meer leidt tot vroegere sterfte. De zituren tellen natuurlijk wel mee in de totale zitduur. Door deze tijd op het werk minder zittend in te vullen kan gezondheidswinst worden behaald.

Sporten dan maar?

Ruim 40% dacht dat sporten niet helpt bij het verminderen van zitrisico’s. Dianne toonde echter aan dat sporten wel degelijk de risico’s beperkt: mensen die voldoende bewegen (“active” in de figuur hieronder) hebben een lagere kans op vroegtijdig overlijden (aangegeven met de cijfertjes boven de balken) dan mensen die inactief zijn (“inactive” in de figuur). Maar actievelingen die naast het sporten vooral zitten, hebben wel meer kans op gezondheidsklachten dan actievelingen die de zittijd beperken.

Figuur Inactive, Active

Dianne: “Het is eigenlijk net als met roken. Mensen die roken hebben gemiddeld genomen een hogere kans om vroegtijdig te overlijden dan mensen die niet roken. Maar de mensen die roken én voldoende bewegen verlagen door die lichamelijke activiteit wel hun risico op vroegtijdig overlijden ten gevolge van een inactieve leefstijl. Ze verlagen er echter niet hun risico op vroegtijdig overlijden ten gevolge van roken mee. Daarvoor moeten ze toch echt stoppen met roken.”

Het rendement van bewegend werken

Al eens op een fiets achter het bureau gewerkt of stappend op een loopband? En hoe beviel dat? Was de productiviteit hoger dan normaal? Bijna 60% van de deelnemers aan het symposium vindt dat bewegend werken maar liefst 30% productiever is. Die 30% vonden Dianne en haar TNO-collega’s in de allereerste Nederlandse studie naar bewegend werken in 2008; een pilot studie met een beperkt aantal proefpersonen en een eenvoudige opzet (Commissaris e.a., 2011). De deelnemers voerden een aangeboden leestaak 20% tot 30% sneller uit als ze tegelijkertijd fietsten. Maar of ze de tekst ook even goed lazen als zittend is niet gemeten. Zo’n groot positief resultaat is nooit gevonden in latere studies, ook buiten Nederland niet; gemeten prestatieverbeteringen liggen vaker in de orde van enkele procenten. “Deze 30% verbetering was duidelijk een geval van ‘één zwaluw maakt nog geen zomer’”, zegt Dianne hierover.

Het is dan de vraag wat men precies als activiteit in het hoofd heeft. Het blijkt namelijk nogal uit te maken bij welke taak beweging een grote productiviteitswinst laat zien. Ook het soort beweging (lopen, fietsen, stappen etc) heeft invloed op deze factor. Veel onderzoek is bovendien uitgevoerd in laboratorium situaties. Het is de vraag of de resultaten zonder meer te vertalen zijn naar de praktijk van alle dag.

Dianne liet duidelijk zien dat men bij de meeste activiteiten niet productiever is als de taak in beweging wordt uitgevoerd. Maar vaak was de productiviteit ook niet minder! En dat is interessant, want het positieve effect van beweging op de gezondheid krijg je er dan gratis bij. De enige taak die in meerdere onderzoeken een lagere productiviteit te zien geeft tijdens bewegend werken, is het (nauwkeurig) werken met een muis. Dus die taak kunt u het beste zittend of staand uitvoeren.

Wat deelnemers aan testen met bewegend werken wel rapporteren is dat ze zich fysiek en/of mentaal fitter voelen na afloop van een sessie. Van de 26 callcenter medewerkers van Achmea die in 2012 5 weken lang een bureaufiets (de Oxidesk) testten zei 82% zich fysiek fitter te voelen na een sessie op de Oxidesk. Ook gaf 59% aan zich mentaal fitter te voelen na een sessie op de Oxidesk. En 77% zei dat de concentratie tijdens het fietsen gelijk of beter was dan tijdens stilzitten (TNO, 2013).

Spulletjes om ons in beweging te krijgen

Als we echt minder willen zitten en meer in beweging willen komen op het werk is het onvoldoende om alleen dynamisch meubilair en accessoires te hebben. Zo’n 90% van het publiek was het daar op voorhand mee eens. De middelen moeten passen bij de werkzaamheden die men doet. Het is ook aan te bevelen interventies onderdeel te laten zijn van het (gezondheids)beleid van een organisatie. Begeleiding en het geven van het goede voorbeeld is noodzakelijk. Simpele oplossingen zoals het stimuleren van het traplopen (er zijn zelfs organisaties die verbieden de lift te gebruiken tenzij er een medische noodzaak is …) en het aanbieden van lunchpakketjes voor tijdens een wandeling tussen de middag kunnen al heel effectief zijn. Hoewel bedrijven trots kunnen zijn op hun vooruitstrevende aanpak, willen de medewerkers in het algemeen niet teveel opvallen. Het is daarom niet verstandig dynamisch meubilair erg in de picture te plaatsen. Medewerkers moeten bij voorkeur zelf de keus kunnen maken of de aangeboden oplossing bij hen en hun werkzaamheden past. En het gaat pas werken als ze een persoonlijk doel hebben geformuleerd waarvoor ze meer in beweging willen komen. Een beetje verleidingskunst komt dan wel om de hoek kijken. NISB plaatste onlangs een blog met 10 (gedrags)tips om dynamisch werken te implementeren.

Dianne: ”Dynamisch meubilair en aanverwante accessoires zijn wel een belangrijk hulpmiddel, maar zeker geen tovermiddel. Ze worden soms neergezet als een leuke gadget of om er goede sier mee te maken, maar als ‘minder zitten en meer bewegen’ geen onderdeel uitmaakt van het beleid en de cultuur van de organisatie, dan gaat men deze middelen niet duurzaam gebruiken.”

Zitten een arbeidsrisico?

De centrale vraag was of zittend werken erkend zou moeten worden als nieuw arbeidsrisico. Immers, zitten op het werk komt veel voor en zou zo een grote bijdrage leveren aan een inactieve leef- en werkstijl. Gezondheidsrisico’s liggen op de loer. Maar liefst 88% vond langdurig zitten op het werk een arbeidsrisico.

Dianne zegt daarover: “De wetenschap ondersteunt deze stelling vooralsnog niet. Het aantal studies dat zitten op het werk heeft gemeten en heeft gekoppeld aan gezondheidsklachten is beperkt en de resultaten zijn niet eenduidig. Ook hebben de onderzoekers in het verleden hele grove maten voor zittend werk gebruikt. Bovendien is er meer nodig dan een epidemiologische relatie tussen oorzaak (zitten) en gevolg (ziekte of overlijden); ook het biologisch mechanisme moet duidelijk zijn. Dat wil zeggen: wat gebeurt er nou precies in het lichaam bij langdurig zitten en waarom leidt dat tot ziekte? Daar zijn onderzoekers nog mee bezig. Dus om zittend werk als ‘arbeidsrisico’ te bestempelen, net zoals het werken met asbest een arbeidsrisico is, is het nog te vroeg. Dat neemt niet weg dat er wel voldoende ondersteuning is vanuit de wetenschap om langdurig zitten te beperken en regelmatig te onderbreken met kleine beweegmomentjes, of dat nou op het werk is of thuis.” …………………….

Tot slot

De feiten die Dianne Commissaris aan ons presenteerde geven een genuanceerder beeld dan op het moment in de media verschijnt. Zitten moet vooral niet worden gedemoniseerd. Nooit meer zitten is ook geen optie. Zitten kan ook de beste oplossing zijn bij het werk. Afwisseling is de sleutel. Het werk staand of zittend uitvoeren is steeds vaker een keuze. Daarnaast heeft ook bewegen tijdens het werk in bepaalde gevallen grote voordelen. Behoefte aan meer verdieping? Dianne geeft op 19 november aanstaande een Masterclass Dynamisch Werken in samenwerking met het NISB. Minder zitten? Probeer eens de Axia Smart Active. Dan kun je goed zitten als het moet en bewegen als het kan!

Referenties

Bennie JA, Chau JY, van der Ploeg HP, Stamatakis E, Do A, Bauman A (2013). The prevalence and correlates of sitting in European adults – a comparison of 32 Eurobarometer-participating countries. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity 10(107).

Commissaris D, Douwes M, Hildebrandt V (2011). De dynamische kantoorwerkplek; Verslag van een pilot, de rol van ergonomen en een toekomstvisie. Tijdschrift voor Ergonomie, 36(1): 26-31.

Hallal PC, Andersen LB, Bull FC, Guthold R, Haskell W, Ekelund U (2012). Global physical activity levels: surveillance progress, pitfalls, and prospects. Lancet 380: 247–257.

Hendriksen IJM, Bernaards CM, Commissaris DACM, Proper KI, Mechelen W van, Hildebrandt VH (2013). Position statement. Langdurig zitten: een nieuwe bedreiging voor onze gezondheid! Tijdschrift Sociale Geneeskunde 91(1) forum: 22-25.

TNO (2013). Oxidesk pilot test bij Achmea. Factsheet uitgebracht door TNO Arbeid te Hoofddorp.

Van der Ploeg HP, Chey T, Korda RJ, Banks E, Bauman A (2012). Sitting time and all-cause mortality risk in 222 497 Australian adults. Archives of Internal Medicine 172(6):494-500.

Wilmot EG, Edwardson CL, Achana FA, Davies MJ, Gorely T, Gray LJ, et al. (2012). Sedentary time in adults and the association with diabetes, cardiovascular disease and death: Systematic review and meta-analysis. Diabetologia 55(11):2895-2905.

Geef een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Reacties

12 nov. 2015
BMA Ergonomics - BTR Consultancy
[…] hier de blog van BMA Ergonomics over mijn lezing op het symposium “Active body & […]